दीपक विहीन

 सिन्धुली जिल्लाकाे सुनकाेशी गाउँपालिका १ काे सिमलचाैर नेवारकाे पुरानाे वस्तीका रुपमा लिइन्छ । शताब्दीअघिकाे समयमा दुम्जाकाे नेपालथाेकदेखि कुशेश्वर महादेव मन्दिरसम्म ब्यापार चल्दथ्याे । साे बजारमा दुम्जामा बुनिएकाे खाँडीकाे चर्चा धेर हुन्थ्याे । ठाेसेकाे फलाम, ठिमीका भाँडालगायत ठूलाे बजार लाग्ने गर्दथ्याे । भक्तपुर, बनेपा, धुलिखेल, पाटनजस्ता ठाउँबाट पसल थाप्नका लागि ब्यापारी पुग्दथे । मङ्गसिरमा फाँटमा धान काटिएपछि खाली खेतमा स्याला मान्द्राले बारेर बजार राखिन्थे । दुम्जाकाे बजारका नामले परिचित यी पसल चैत बैशाखसम्म थापिने गरिएकाे बुढापाकाहरु बताउँछन् ।  प्रसङ्ग नेवार समुदाय र जात्रा पर्वकाे हाे । ब्यापारका सिलसिलामा दुम्जा पुगेका भक्तपुरका नेवार समुदायनै स्थायी रुपमा सिमलचाैरमा बसाेबास थालेका थिए । उनीहरुले जात्राकाे प्रचलन दुम्जामा चलाएका थिए । श्री ५ पृथ्वी विरविक्रम शाहका बुबुधाइ जनककुमारी काेइरालाले दुम्जाकाे सिमलचाैरमा दरबार बनाइ बिर्ता लिए । धाइआमा जनककुमारीले समेत सिमलचाैरका नेवार समुदायकाे जात्रा पर्वलाइ व्यवस्थित बनाउन सहयाेग गरेकाे पाइन्छ । उनले रातिकाे समयमा जात्रा प...

    तस्वीरः मनाेज श्रेष्ठ/मूल्काेट सिन्धुली जिल्लाको सुनकोशी गढतिरमा पुरातात्विक तथा ऐतिहासिक महत्वका दर्जनौँ पाटी, पौवा, धर्मशाला र सत्तल रहेका छन् । संरक्षणका अभावका कतिपयको अस्तित्वसमेत लोप भइसकेको अवस्था छ । तथापि, केही सम्पदाको संरक्षणको प्रयास भएको छ । यस्तै भग्नावशेषका रुपमा रहेको शताब्दी पुरानो पाटीको संरक्षण गरिएको छ । पुरातत्व विभागको पहलमा यो संरक्षण भएको हो । सिन्धुली जिल्ला सुनकोशी गाउँपालिका वडा नम्बर ५ चैनपुरस्थित पाटी विव्रmम सम्वत् १८५० तिर सरदार अरिमर्दन थापाले बनाउन लगाएका हुन् । दुई तले यो पाटी कालीगढीयुक्त समेत रहेको छ । यो माले पाटीका रुपमा चर्चित रहेको छ । किंवदन्तीअनुसार अन्य यस्तै पाटी फेरि बनाउन नसकोस् भनेर यो पाटी बनाउने कालीगढीको हात काटिएको थियो । मगर भाषामा ‘छैन’ भन्नका लागि ‘माले’ भन्ने शब्द प्रयोग गरिन्छ । यो क्षेत्रमा मगर समुदायको समेत बसोबास रहेकाले यस पाटीलाई मगर समुदायले मालेपाटी भन्न थालेको भनाई पाइन्छ ।  यो पाटीको पुरानो अवस्था तोरण, थामहरु, आँखीझ्यालहरु, ढोकाहरु, टुँडालहरु, तेलीया इँटा, साधारण इँटा, काठ, माटो, ढुङ्गाबाट बनाइएको २५ फि...

टाढा टाढा एउटा गाउँमा बाजे बराजु मरेकै ठाउँमा म पनि अचानक अस्ति खसेको छु त्यसैले आफू आफ्नै किरिया बसेको छु । विसङ्गतिमाथिको व्यङ्ग्य कति निर्मम हुन्छ भन्ने त माथिका यिनै हरफ नै काफी छन् । गोकर्णको भिरबाट हामफाल्ने बेलामा हास्यव्यङ्ग्यकार भैरव अर्यालले सुसाइड नोटमा यिनै कविता छाड्नुभएको थियो । एक जना सर्जकले मर्दामर्दै आफैँमाथि कति निर्मम ढङ्गले चित्रण, प्रहार र व्यङ्ग्य गर्न सक्छन् भन्ने यो एउटा उदाहरण हो । नेपाली समाजले आफ्ना दैनिकी र संस्कृतिमा हास्यव्यङ्ग्य विधालाई काफी समेटेको पाइन्छ । नेपाली साहित्यका विविध विधामा हास्यव्यङ्ग्यको प्रयोग प्रशस्तै पाइन्छ । साहित्यकारले कुनै न कुनै रूपमा हास्यव्यङ्ग्य विधालाई अपनाएको देखिन्छ । आदिकवि भानुभक्त आचार्यअघिका कवि शक्तिबल्लभले ‘हास्य कदम्ब’ लेखेपछि नेपाली भाषाको साहित्यमा व्यङ्ग्य प्रयोग सुरु भएको मानिन्छ । इतिहासकार ग्रीष्मबहादुर देवकोटाको ‘नेपालको छापाखाना र पत्रपत्रिकाको इतिहास’मा उल्लेख भए अनुसार बनारसबाट भारत जीवन प्रेसमा छापी सन् १८९५ मा प्रकाशित भएको मूल्य तीन आना पर्ने ‘गोर्खा हास्य मञ्जरी’ नामक पुस्तकको आवरण पृष्ठमा “नेपाली भाषामा...